باغ شازده ماهان کرمان

معرفی باغ 1 1 1

شازده ماهان باغی سرسبز و دلنواز در دل کویر و از جاهای دیدنی کرمان است و یکی از ۹ باغ ایرانی و مشهور جهان به شمار میرود که در سال ۱۳۹۰ بههمراه باغ پاسارگاد شیراز بهعنوان مادر باغهای ایرانی، باغ ارم شیراز، باغ چهل ستون اصفهان، باغ فین کاشان، باغ ماهان کرمان، باغ اکبریه بیرجند، باغ دولت آباد یزد، باغ پهلوان پور مهریز یزد و باغ عباس آباد بهشهر در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیده است.

باغ شاهزاده ماهان یکی از باغهای ایرانی ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو است

این باغ تاریخی و سرسبز از دوره قاجار به یادگار باقیمانده و فرمان ساخت آن توسط محمدحسن خان، سردار ایروانی و حاکم وقت کرمان صادر شده و سپس در زمان حاکم بعدی، عبدالحمید میزرا ناصرالدوله، بین سالهای ۱۲۹۸ – ۱۳۰۹ هجری قمری بناهایی به آن اضافه و تکمیل شده است.

شاهزاده ماهان کیست؟

حال ببینیم شاهزاده ماهان کیست که این باغ به اسم وی نام گذاری شده است. این شاهزاده همان عبدالحمید میزرا ناصرالدوله فرمانفرمایان، نوه دختری ناصرالدین شاه و حاکم کرمان است که به تکمیل و ساختوساز در این باغ اقدام کرد. داستان جالبی نیز در مورد ناصرالدوله و این باغ وجود دارد و گفته شده است که وقتی خبر مرگ وی به گوش بنّای باغ رسید، از فرط خوشحالی تغار گچی را که در دست داشت محکم به دیوار کوبید و کار را رها کرد. اگر در بازدیدتان بهخوبی دقت کنید، متوجه میشوید برخی از بخشهای آن فاقد تزیینات و ظریفکاریهای است که نشان از نیمهکاره رها شدن ساخت آنها است؛ مانند جای خالی کاشیها که همچنان بر سر در ورودی خودنمایی میکند.

معماری و پلان باغ شازده ماهان

باغ شاهزاده ماهان از باغهای تمام عیار ایرانی و یکی از بهترین باغهای شیبدار یا باغ–تخت به شمار میرود. از ویژگیهای اینگونه باغهای مطبق، نمایش بینظیر و تماشایی آب بهصورت پلکانی و در سطحهای افقی و عمودی است. وسعت این باغ مستطیل شکل حدود ۵/۵ هکتار است که دارای ۴۰۷ متر طول و ۱۲۲ متر عرض و شامل سردر ورودی، حمام، عمارت، شبکه آبرسانی و حوض است که در میان حصاری بلند از درختان محصور شدهاند و همچون نگینی سرسبز در دل کویر میدرخشد و چشمنوازی میکند.

زمانی که به این باغ برسید سردری زیبا و دو طبقه را خواهید دید که از میان آن فضای درونی و سرسبز باغ را میبینید. طبقه بالای این سردر اتاقهایی برای زندگی و پذیرایی وجود دارد. در راستای طولی باغ نیز ورودیهای فرعی تعبیه شده است. بعد از عبور از این قسمت وارد فضای داخلی باغ میشوید.

باغ شاهزاده ماهان کرمان یکی از بهترین باغهای شیبدار یا باغ–تختهای ایران به شمار میرود

۱۲ سطح پلکانی بههمراه آبشارها، فوارهها و دو حوضچه پر آب که از دو سمت با درختان بلند قامت باغ احاطه شدهاند در برابر دیدگانتان ظاهر میشوند. نهر آبی که در این مکان جریان دارد از بالای باغ وارد میشود. منبع این نهر، قنات تیگران است که از ارتفاعات جوپار سرچشمه میگیرد و بعد از آبیاری کرتها و مسیرها بهصورت آبشارهایی در سطح پلکانی و سطح شیبدار جاری میشود و تا بیرون باغ ادامه دارد و بهسمت ماهان میرود.

در انتهای باغ و عمود بر محور اصلی، کوشک با بالاخانه جلوهگری میکند که با سردر ۲۳۵ متر فاصله دارد. این عمارت ۴۸۷ متر مربع مساحت دارد و مکانی برای پذیرایی و سکونت صاحب باغ بوده است. این بخش در حال حاضر توسط بخش خصوصی به رستوران تبدیل شده است. در پشت این ساختمان باغی کوچک با درختان میوه وجود دارد که در واقع، باغچهای اختصاصی برای اهالی باغ بوده است. نهر باغ ابتدا از آبراهههایی این قسمت عبور میکند و سپس وارد مجراهای اصلی میشود.

بناهای خدماتی باغ ماهان نیز مماس با دیوار اصلی باغ و خارج از آن قرار دارند. در شرق کوشک، حمام و در قسمت بالایی حمام نیز ساختمان مسکونی نگهبان یا زعیمباشی جای گرفته است. بخشی از این ساختمان روبه فضای پشت بالا خانه است و بهعلت داشتن عمق زیاد، این بنا نسبت به سایر اتاقهای اطراف باغ بیشترین بیرون زدگی را از دیوار مجموعه دارد. درضلع مقابل نیز اتاقهایی دیده میشود که نیمهکاره رها شدهاند.

مصالح باغ شازده ماهان

در ساخت بناهای باغ شاهزاده ماهان از آجر بههمراه اندود کاهگل استفاده شده است. در برخی قسمتها مانند سردر ورودی کاشیهای زیبا و چشمنوازی دیده میشود. دیوار باغ نیز با اندود گل پوشیده شده و در جاهایی که به بالاخانه و سردر میرسد با اندود گچی مزین شده است.

برای کفسازی باغ ماهان قلوهسنگ و ملات به کار رفته که در بخشهای پیرامون عمارت و سردر با نقشهای هندسی تزیین شدهاند. در پلهها و حاشیه باغچهها آجر و در درز میان کرتها و پیادهروها سنگ کار شده است.

باغ شازده ماهان کجاست؟

باغ شازده ماهان ازجاهای دیدمی استان کرمان در دل کویر است و در نزدیکی شهر و در دو کیلومتری شرق شهر ماهان از توابع کرمان قرار دارد. این باغ فرخبخش در دامنه کوههای تیگران احداث شده است و با داشتن آبوهوای مطبوع و دلپذیر، مقصد بسیاری از گردشگران است.

آدرس باغ شاهزاده ماهان: ۳۵ کیلومتری کرمان و ۶ کیلومتری شهر ماهان

طول باغ شاهزاده کرمان ۴۰۷ متر و عرض آن ۱۲۲ متر است و بزرگترین و زیباترین باغ تاریخی ایرانی محسوب میشود. این باغ همه ساله و به ویژه در فصل بهار و تابستان شاهد بازدید تعداد بی شماری از گردشگران از نقاط مختلف کشور است که این باغ دیدنی و دلفریب را برای تماشا انتخاب میکنند. واقع شدن منطقه در مسیر عبوری کرمان به بم و در مسیر جاده کهن ابریشم از عواملی است که این محل را برای احداث یک باغ اشرافی مناسب می ساخته است.

باغ شاهزاده ماهان در تمام ویژگی های خود نظام ها و ضوابط باغ ایرانی را دنبال می کند مثلا نمایش آب در سطح های عمودی و افقی در آبشارهای مکرر به تبعیت از شیب زمین یکی از مشخصه های بارز باغ ایرانی که در این باغ نیز به کار برده شده است.

باغ شاهزاده از دیواری بلند به شکل مستطیل به مساحت ۵ هکتار رو به قله ی کوه جوپار در جنوب باغ محصور است و بنابراین دنیای درونی و بیرونی باغ بسیار متفاوت از یکدیگر می باشند. درون باغ بسیار سرسبز و پر از درختان میوه و جوی های پر آب است اما بیرون باغ کویر می باشد.

حوض بزرگی به شکل بیضی در پاشویه ای مستطیل شکل در صحن جلوی ورودی قرار دارد. بنای ورودی “سردرخانه” در دو طبقه به ویژه با شفافیت معمارانه ای که در طبقه ی دوم دارا می باشد، واسطه ای میان واقعیت بیرونی و واقعیت درونی است. تجربه فضای نسبتاً باریک خیابان پیش ورودی و مکث درون هشتی کوچک و نسبتاً بسته ی “سردرخانه” در طبقه هم سطح، شرایط حسی تلقین کننده پیشین را در نسبتی اعجاز انگیز در برابر تجربه ی فضای بسیار گشوده ی باغ قرار می دهد.

در واقع در بدو ورود در سطح نسبتاً وسیع و مسطحی که در فضای جلوی سردرخانه به سمت باغ قرار دارد، فرصت مشاهده مهم ترین عنصر شکل دهنده باغ تخت ماهان به دست می آید. در متنی از بلندی ها و قله ی پر برف جوپار، آبشارهای متعددی با فواره های مکرر به طرف پایین می ریزد.

نهری که در باغ جریان دارد، از برف های قله جوپار سرازیر شده و به بالاترین نقطه باغ می رسد. از آن جا با توجه به شیب زمین، به سمت پایین حرکت کرده و از آن سوی باغ خارج می شود. سپس به نهر های چهارباغ وارد شده و به سوی قریه مقسم تیگران، دهکده ای مجاور ماهان، جاری می شود و به باغ ها و کشت زارها حیات می بخشد.

در انتهای باغ نمای سفید و دل انگیز بنای “بالا خانه”، محل پذیرایی و سکونت صاحب اصلی باغ، با ظرافتی هرچه تمام تر خود نمایی می کند. این بالاخانه با هندسه ای نسبتاً باریک و کشیده قسمت قابل ملاحظه ای از عرض باغ را در دو طبقه به خود اختصاص می دهد و در ایوان مرکزی روبروی محور اصلی تا سه طبقه ارتفاع می یابد. در دو طرف مسیر آبشارها دو پیاده راه و دو ردیف درخت های سایه افکن در دو طرف پیاده راه ها اهمیت محور مرکزی را از بالا تا پایین تشدید می کند و به روی بستر آن از بالاخانه تا سردرخانه سایه می افکند.

در جلوی سردرخانه به طرف باغ اولین تخت وسیع متشکل از سکوی میانی حدوداً به عرض بنای سردرخانه و کرت های جانبی (باغچه های میوه) قرار دارد. در سکوی وسط این تخت که در جلوی ورودی بالاخانه شکل گرفته است به طبقه ی دوم بالاخانه از طریق پلکان داخلی امکان دسترسی حاصل می شود. سطح باریک، مسطح و وسیعی در دو جانب سردرخانه تا انتهای برج های مراقبت قرار گرفته و فاصله بین کرت ها و اتاق های دو طرف سردرخانه را شکل می دهد. این اتاق ها به صورت ردیفی به دیوار باغ تکیه دارد و حصار مرکب شمال شرقی که به دو برج مراقبت منتهی می شود را شکل می دهد.

از محوطه ی ورودی، شکل کلی باغ با محور مرکزی، آبشارها، پیاده راه ها و ردیف متناوب درخت های چنار و سرو و همچنین سطح های بالا رونده ی سکوهای مرکزی و کرت های جانبی میوه، یکی بعد از دیگری مشاهده می شود و دید بیننده را به بنای سفید بالاخانه در متن کوه های جوپار متوجه می کند.

دو راه طولی که در کنار هر یک از حصارها که برج مراقبتی در میان دارد، در سراسر باغ پیش بینی شده است. نهر آبی در فاصله ی پیاده راه و مرز کرت ها حرکت می کند که ردیف درخت ها به صورت خطی در کنار آن غرس شده است.

در باغ شاهزاده ماهان به طور عمده دو ردیف باغچه ی گل در دو طرف نهر و آبشارهای پیاده راههای محور مرکزی در تمام سکوها قرار دارد.

در حصار شرقی جانبی در شرق بالاخانه بنای حمام باغ و بنای سکونت دایم محافظ اصلی باغ (زعیم باشی) قرار دارد. در حصار مقابل تنها اتاق هایی احتمالاً موقت، ورودی غربی بالای باغ را شکل داده است.

در پشت بالاخانه باغ خلوتی با کرت های میوه و محورهایی با درخت های سایه افکن و پیاده راه های شرقی-غربی موازی با بنای بالاخانه وجود دارد. این باغ خلوت با دیواری نیم دایره به مرکز ایوان کوچک جنوبی بالاخانه محدود می شود که نوآوری آن از در هم ریختن نظم حصار مستطیل کامل باغ ایرانی سرچشمه گرفته است.

از میان دیوار انتهایی بالای باغ در برابر ورودی بالاخانه آب از طریق حفره ی بی نظمی وارد نهرها باغ خلوت می شود که به نوبه ی خود از دو طرف به نهر های افقی و عمودی باغ اصلی می پیوندد.

در این باغ خلوت نسبتاً کوچک تنها محور شرقی-غربی به موازات بنای بالاخانه و درخت های سایه افکن سرو و چنار در دو طرف اهمیت دارد. این محور به ورودی غربی بالای باغ پیوسته است و تا ورودی بنای «زعیم باشی» در مقابل ادامه می یابد.

با بازگشت به فضای جلوی باغ و نظاره دوباره ی آن در جهت محور اصلی از ایوان مرکزی بالاخانه به طرف سردرخانه تجربه ی پر ارزش نظاره به باغ و درختان سایه افکن و کرت ها که این بار به پایین سرازیر هستند، دوباره آغاز می شود.